Nlp meta model
Meta Model ihlallerinin sorgulanması
Silme, çarpıtma ve genelleme derin yapının bir yüzey yapı iletisine dönüşümündeki ana süreçlerdir. çoğu zaman bilgi hacmini başa çıkılabilir oranlara indirmede etkili bir şekilde çalışırlar,bu arada yine de dış dünyayı yararlı bir şekilde temsil ederler.
Ama her zaman değil. Kimi zaman problemler çıkar. İşte Meta Model’in amacı da yüzey yapı ifadelerini analiz ederek, problemli silmeleri, çarpıtmaları ve genellemeleri tespit etmektir.
Meta Model’in tanımladığı 12 ayrımın her biri için derin yapıdan yüzey yapıya dönüştürmede kaybolan bilgilerin bir kısmını tekrar elde etmeyi amaçlayan bir dizi iddialar vardır. Belli bir f ihlal türüyle karşılaşıldığında belli tür soruları sorarak, kişinin kaybolmuş olan bilgilere ulaşması gerekmektedir.
Kimi zaman meselenin çözümü için gereken tek şey kişinin içsel temsilindeki doldurmasıdır. Eğer bu tek başına yetmezse, süreç genellikle etkin bir çözüme doğru giden yolu gösterir.
Fark edeceğiniz gibi, soruların çoğu ‘nasıl’ ve ‘ne’ ile sorulur.’Niçin’ sorusu yoktur. Sebebi, amacın daha fazla bilgi almak olmasıdır ve çoğu insan ‘niçin’ sorularına açıklama yaparak,
neden göstererek ve savunma yaparak cevap verir. Meta Modeli kullanmanın artı faydası tartışmanın çok kolayca soruyu soranın olan bitenle ilgili olarak kendi fantezilerini ya da kuruntularını yaratmasına sebep olabilecek soyut düzeyde değil duyuya
özgü seviyede olmasıdır.
Aşağıda 12 ayrımla ilgili tipik ihlalleri, her bir durumda müdahalenin amacının ne olduğunu sıraladık ve ne tür sorular sorulacağının örneklerini verdik.
Silmenin sorgulanması
Derin yapıdan yüzey yapıya ilerlerken bilginin silinmesinin belli başlı dört yolu vardır ve tasavvur edebileceğiniz üzere herhangi bir müdahalenin odağı, silinen i geri getirmektir. İnsanlar sık sık o esrarlı kişilerin kim olduğunu belirtmeden, ‘insanların umurunda değil.’ gibi şeyler söylerler. Aslında biz de son cümlede tam böyle yaptık. Olan biteni tam olarak
açıklamayan fiiller kullanılır, açık ve net olmaktan çok uzak karşılaştırmalar yapılır.
Basit Silme
ihlal: Bir nesne, kişi ya da olay gibi önemli bir unsur cümleden çıkarılmıştır. ~
Amaç: Çıkarılmış olan unsuru geri getirmek.
Örnek: ‘Kederliyim.’
Tepki: ‘Seni kederlendiren nedir?’
Karşılaştırmanın Silinmesi
ihlal: Cümlede bir karşılaştırma dolaylı olarak vardır ancak neyle karşılaştırıldığını söylemiyor.
Amaç: Karşılaştırmanın ne ile olduğunu tespit etmek.
Örnek: ‘Olaylara uymak daha iyi’
Tepki: ‘Nelerden daha iyi?’
Göndergesel İndeksin Yokluğu
ihlal: Ad, nesne, kişi ya da olay belirtilmemiştir.
Amaç: Adı tekrar elde ederek, cümlede neye göndermede bulunulduğunu açıklığa kavuşturmak.
Örnek: ‘Bana karşı çok iyiler.’
Tepki: ‘Tam olarak, sana karşı iyi olan kim?’
Belirtisiz Fiiller
İhlal: Bir mı açık bir şekilde tanımlanmamıştır.
Amaç: Ne yapılmakta olduğunu daha kesin bir şekilde tanımlamak.
Örnek: ‘Ben olanları kötü izah ederim.’
Tepki: ‘Tam olarak, olanları nasıl kötü izah edersin?’
Çarpıtmayı Sorgulama
Aslında sadece kısmı olmakla kalmayıp aynı zamanda çeşitli şekillerde çarpıtılmış olmasına karşın, dünyaya bakışımızın hatasız olduğu ve onun tek doğru olan olduğuna inanma eğilimimiz
vardır. Kimi zaman mesela, aslında tahminden öte bir şey olmamasına rağmen insanların ne düşündüğünü ya da hissettiğini bildiğimizi sanırız. NLP ifadesiyle, zihin okuruz. insanların
kanıtla doğrulanmayan farklı deneyimler arasında sebep-sonuç bağlantıları kurması ya da kendi yargılarını sanki gerçek olarak kabul edilmiş gibi sunmaları görülmeyen bir şey değildir. çarpıtmanın
çok yaygın bir şekli, bir sürecin, bir eylemin bir şeye, bir isme dönüştürülmesidir. Buna adlaştırma denir. Sevinmek sevinç olur. iletmek ileti olur. Buradaki problem-şu ki ‘nesneler”sabit’ ve ‘durağan’dır. Ama ad mı haline gelirse, değişimin mümkün olduğu belli olur.
Sebep-sonuç
İhlal: Cümle bir nedensellik ilişkisini dolaylı bir yolla ifade etmektedir.
Amaç: Nedensellik ilişkisini açıklığa kavuşturmak.
Örnek: ‘O beni deli ediyor.’
Tepki: ‘Tam olarak, o seni nasıl deli ediyor?’
Zihin Okuma
İhlal: Bir insanın, başka birinin ne düşündüğünü bildiğini iddia etmesi.
Amaç: O varsayımın altında yatan düşünme şeklini tespit etmek
Örnek: ‘Tembel olduğumu sanıyor.’
Tepki: ‘Böyle düşündüğünü nereden biliyorsun?’
Karmaşık Denklik
ihlal: İki farklı deneyimin aynı şey olduğu söyleniyor.
Amaç: İlişkinin geçerliliğini tespit etmek
Örnek: ‘Sınavdan kaldım – Ben başarısız biriyim.’
Tepki: ‘Sınavdan kalman seni başarısız biri mi yapar?’
Kayıp Edim Fiiller
ihlal: Bir cümle, bir fikri gerçekmiş gibi ifade ediyor.
Amaç: Yargıda bulunmak için kullanılan ölçütleri tespit
etmek.
Örnek: Çocukları varken kadının çalışması doğru değil.
Tepki: ‘Kime göre doğru değil? Kim söylüyor?
Adlaştırmalar
ihlal: Bir fiil ada dönüştürülmüştür.
Amaç: Cümleyi bir süreç cümlesine dönüştürmek
Örnek: ‘Çok fazla kafa karışıklığı var.’
Tepki: ‘Kafanı ne karıştırıyor?’
Genellemeyi sorgulama
Herkes her zaman genelleme yapar; bizim tam şimdi yaptığımız gibi! Yönetim hiçbir zaman doğruyu söylemez; Ben daima başkalarına yardım ederim; Zaman her yarayı iyileştirir. Bu tür ifadeler nadiren doğrudur ve dikkatlice incelendiğinde, bazen hiç bir temele dayanmadıkları ortaya çıkar ancak önemli kararlar ve eylemler onlara dayandırılır.
Bu ifadeleri incelemek onlara ne zaman güvenileceğini ve dünyanın doğası ile ilgili daha ince
ayrımların ne zaman gerektiğini ortaya koyabilir. İnsanların yaptığı genellemelerden bazıları çok küçük yaştayken yerleşmiştir.
Bazıları anne-babalardan ya da öğretmenlerden, üzerlerinde düşünülmeden ya da sorgulanmadan, geçmiştir. Birçoğu ta o zamanlar faydalı belki faydalı olmuştur ama artık hiçbir değeri yoktur, aslına bakarsanız kişiyi kısıtlarlar. ‘Yabancılarla konuşma’ yeni yeni yürüyen bir çocuk için değerli olabilir ama yetişkin olduğunda başka insanlarla bir arada olacağı bir toplantıya gittiğinde ve kimseyi tanımadığı zaman pek bir anlam ifade etmez.
Birçok insanın ‘Toplum önünde konuşamam’ ya da ‘Dans edemem’ gibi yapamadıklarını söyledikleri şeyler vardır. Bunlarda bir tür genellemelerdir ve bu inançlar ciddi kısıtlamalar getirebilir.
Kimi insanlar da güdücüdür. ‘Yapmaları gereken’ şeyleri vardır mesela belli bir maaş kazanmaları ya da en tepede olmaları gerekir. Bir daha söyleyelim ki bu ifadeleri destekleyen inançları gözden geçirmek insanın önüne yeni ‘ve özgürleştirici tercihler serer.
Evrensel Niceleyiciler
ihlal: Tüm, hepsi, her, asla, herkes, her zaman gibi kelimeleri kullanan geniş bir genelleme
Amaç: Karşı örnekler var mı diye kontrol etmek
Örnek: ‘Hiçbir zaman vaktinde gelmez.’
Tepki: ‘Hiç mi?,/’Bir kez bile mi?’
Zorunluluk ve İhtimal Bildiren İfadeler
ihlal: ‘-ebilir, -emez, -meli, -mesi lazım, -rnek zorunda gibi
kelimeleri kullanan, davranış kısıtlayıcı ifadeler.
Amaç: ifadenin altında yatan düşünme şeklini tespit etmek.
Örnek: ‘Haftada üç kez spor salonuna gitmek zorundayım.’(Zorunluluk)
Tepki: ‘Gitmesen ne olur?’
Örnek: ‘Kimseye görevlendirme yapamıyorum.” (ihtimal)
Tepki: ‘Sana engel olan ne?’/'Görevlendirsen ne olur?’
Ön varsayımlar
ihlal: Cümleye anlam verebilmek için dolaylı bir şekilde birşey gerekli.
Amaç: Cümlede önceden varsayılan süreci açıklığa kavuşturmak.
Örnek: ‘Beni adam yerine koysalar, farklı davranırlardı.’
Tepki: ‘Seni adam yerine koymadıklarını nereden biliyorsun?’
Taparlarsak
Meta Modelle ilk çalışmaya başladığınızda 12 muhtemel ihlalin hepsini izlemek biraz zorlu bir iş olabilir ve bir defasında bir ya da ikinin üzerine odaklanmak daha kolay gelebilir.
Onları kavradıktan sonra başka ikisini yapabilirsiniz. Alıştırma yapmanın iyi bir yolu, radyo dinlemektir. Dikkatinizi dağıtacak görsel bir eleman yoktur ve eğer işinize yaracaksa bu kitabı yanınızda bulundurabilirsiniz. Siyasetçilerle mülakat yapmak çoğu kez,özellikle bir şey gizlemeye çalıştıkları zaman, epeyce malzeme sağlar. ‘işler daha da iyiye gidiyor’ gibi içi boş bir şey söylediklerini duyduğunuzda kendi kendinize bağırarak, ‘Hangi işler hangisinden daha iyi gidiyor tam olarak’ diye soru sorabilirsiniz.
Zamanla tüm ihlalleri bir anda izleme yeteneğinizi geliştirirsiniz.Bir mülakat, toplantı ya da koçluk seansı gibi gerçek hayattaki etkileşimlerde Meta Modeli kullanırken her ihlali sorgulayamazsınız.
Sonunda birçoğu ilgisiz, önemsiz bilgilere götüren düzinelerce,belki de yüzlerce soru sorar hale gelirsiniz. Normal şartlarda,ihlallerin sorgulanmasındaki en iyi sıra, önce çarpıtmalar,ardından genellemeler, son olarak da silmelerdir. Ancak, en önemlisi sorular etkileşimden beklenen çıktıya yönelik olmalıdır.
Eğer, mesela, üç hareket tarzından hangisini izlemesi konusunda netleşmek isteyen biriyle konuşmaktaysanız, soracağınız Meta Model soruları o amacı desteklesin. Öfke problemi olan birine
terapist olarak çalışmaktaysanız, tutacağınız yol farklı olacaktır.
Michael Hall’un The Secrets of Magic adlı kitabında önerilen yararlı bir yaklaşım şöyledir: Eğer bu sözlerden zihnimde bir video kayıt yapsam, açık seçik ve ayrıntılı bir film mi olurdu yoksa
bulanık ve odaksız alanlar bulunur muydu?
Böyle bir model, boşlukları doldurmak için hangi soruları soracağınız konusunda size rehber olacaktır. İşte pratik bir örnek.
Takımınızın bir üyesi ya da mesai arkadaşımız size şöyle diyor:
‘Ben bu projeyi Pazartesiye kadar bitiremem.’ ‘Hiç yeterli vakit yok.’ Hiç kimse de yardım etmiyor. İsteseler işimi daha kolaylaştırabilirlerdi.
Yani başım büyük belada.’
Burada hangi ihlaller var? Ve hangi soruları sorardınız? Biraz durup düşünün.Yani, denenecek bir çok şey var. Bitiremem deki yeterlik kipi kolayca sorgulanabilir. İkinci cümledeki ‘hiç’, evrensel bir nicelik
ifadesidir. ‘Hiç kimse yardım etmek istemiyor. ‘un altında bir zihin okuma var ve ‘Hiç kimse’ ve 3. çoğul şahıs eki göndergesel indeksten yoksun. ‘İşimi kolaylaştırabilirlerdi’ bir sebep sonuç ilişkisini düşündürüyor ve ‘daha kolaylaştırabilirlerdi’ bir karşılaştırma silinmesi içermektedir. Bununla birlikte muhtemelen, son cümle
‘Yani başım büyük belada.’ -bir karmaşık denklik- bu kişiyle çalışmaya
başlamak için iyi bir yer olabilir.
Cevaplar
1. Göndergesel indeks eksik – ‘onlar’ın kim olduğu belli değil. Diğer birkaç örnekte de aynı durum var – ‘onlar’ kim?
Gereklilik kipi: ‘Eğer görülse ve işitilseler’ ne olurdu?
Kayıp edim mı kim söylüyor?
2. Zihin okuma- insanların sana karşı olduğunu nereden biliyorsun? Evrensel nicelik ifadesi – herkes?
3. Zorunluluk kipi – Hep birlikte çalışmasak ne olur?
4. Sebep-sonuç- tam olarak seni nasıl sinir ediyor?
5. Zihin okuma- seni umursamadığımı nereden biliyorsun?
Alıştırma
Alıştırma için, işte size Meta Model ihlalleri bulunan bir takım ifadeler. Bu ihlaller hangileridir ve her bir durumda hangi sorgulamayı yapardınız?
1. Onlar görülmeli ve işitilmemeli.
2. Herkes benim aleyhimde.
3. Hep birlikte çalışmalıyız.
4. O, beni sinir ediyor.
5. Sen beni umursamıyorsun.
6. Başarı kazanmak zorundayım.
7. O, daha zeki.
8. Benim başarısızlığımı görmek istiyorlar.
9. Zaman ve fırsat kimseyi beklemez.
10. Yine geç kaldı. Hiç saygısı yok.
8. Zihin okuma- Böyle düşündüklerini nereden biliyorsun? Evrensel niceleyici – zaman ve fırsat asla mı beklemez? Kayıp edim fiil – kim söylüyor?
10. Karmaşık denklik ve ‘saymak’ fiilinden ‘saygı’ adlaşması-Onun geç kalması seni saymadığı anlamına nasıl geliyor?
Yakın İlişkide Sorgulama
Meta Modeli çok dikkatli kullanmak gerekir. Sorgulama yaparken çok kolayca gayretkeş görünürsünüz, bu karşı tarafça sorguya çekilmek gibi algılanabilir. Bu bazen, insanlar bir NLP uygulaması kursunda Meta Modeli gördükten sonra eve gidince her karşılaştıkları insanda bunu kullanmaya baş1ayınca olur.
Bir arkadaş şöyle der: ‘Benim doğum günümü unuttu, beni umursadığı yok’ ve tepkisini şöyle gösterir: ‘Onun senin doğum gününü unutmuş olması tam olarak nasıl seni umursamadığı anlamına gelir?’
Ya da bir iş arkadaşıyla çene çalarken, arkadaşının ‘Rahatlayamıyorum’ demesine ‘Rahatlamasan ne olurdu?’ diye tepki verir.Ya da aşk sohbetinin ortasında, taraflardan ya da eşlerden biri ‘Seni hep seveceğim’ dediğinde, tepkileri ‘hep mi?’ olur.
Şaka gibi geliyor ama gerçekten böyle oluyor. Ama normalde sadece bir ya da iki kez. Meta Modele maruz kalanların şaşkın tepkisi normal olarak insanları onu böylesine düşüncesizce kullanmaktan caydırıyor. Eğer insanları karşınıza almış gibi, saldırgan ve gözdağı verir gibi anlaşılmak istemiyorsanız, sorularınızı nasıl dile getirdiğinize dikkat edin ve önce çok yakın ve anlayışa dayalı bir ilişki kurduğunuzdan emin olun. Gerekçelerinizi iyi bilin. Eğer amacın ız öbür şahsa kendini iyi ifade edemediğini ya da söylediklerinden bir anlam çıkaramadığınızı göstermek ise kendisine o şekilde yardım etmenizi isteyene kadar bir daha
düşünün.
Şüphesiz ki bir insanın ne dediğini gerçekten anlamadığınız ya da daha fazla bilgiye ihtiyacınız olan zamanlar olacaktır. Böyle durumlarda, Meta Model sorgulamaları mükemmeldir; yeter ki bu soruları merak, saygı ve sevgi anlayışı içinde sorun. Sorunuza
giriş olarak, ‘Kafam biraz karıştı, tam olarak nasıl…. ‘, ‘Merak ettim de, ne … ‘, ‘Anlamak için soruyorum, nasıl…’ şekline başlayabilirsiniz. Ve böylece sorularınız daha kolayca kabul edilecektir.
Meta Model, soruları birbirinin ardından sırayla sorarak, yapılandırılmış bir şekilde kullanılabilirken, yaklaşım normalde resmi bir havada değildir, o kadar ki insanlar herhangi bir ‘tekniği’ ya da kalıbı sezmezler; düşüncelerini aydınlatmaya çalıştıkları bir sohbettir o kadar.
